Duchowość w życiu i posłudze kapłanow

Ks. Marek Chmielewski DUCHOWOŚĆ
W ŻYCIU I POSŁUDZE KAPŁANÓW*
Prorok naszych czasów, Jan Paweł II, w Adhortacji apostol- skiej Ecclesia in Europa (z 28 VI 2003), pisząc o zadaniach du- chownych w jednoczącej się Europie, podkreśla, iż „w obecnej sytuacji kulturowej i duchowej kontynentu europejskiego są we- zwani, by być znakiem sprzeciwu i nadziei dla społeczeństwa chorego na horyzontalizm i potrzebującego otwarcia na Trans- cendencję” (EiE 34).
W przytoczonych słowach uwagę przykuwa trafna diagnoza duchowego stanu społeczeństwa europejskiego, które jest „chore na horyzontalizm”, a tym samym „potrzebuje otwarcia na Transcendencję”. Na początku adhortacji Ojciec święty wyjaśnia, że ta choroba horyzontalizmu polega przede wszystkim na za- tracie zmysłu nadprzyrodzoności przez sprowadzenie wszyst- kiego do doczesności, do wymiernych korzyści ekonomicznych czy zaspokojenia naturalnych potrzeb. Przejawia się to m.in. w utracie pamięci i dziedzictwa chrześcijańskiego oraz w braku nadziei, „któremu towarzyszy swego rodzaju praktyczny agno- stycyzm i obojętność religijna” (EiE 7). Wskutek tego „w wielu sferach publicznych łatwiej jest deklarować się jako agnostycy, niż jako wierzący; odnosi się wrażenie, że niewiara jest czymś naturalnym, podczas gdy wiara wymaga uwierzytelnienia spo- łecznego” (EiE 7). Innym przejawem horyzontalizmu, boleśnie godzącego w poszczególnych ludzi, jest fragmentaryzacja egzy- stencji, a więc osamotnienie, podziały i kontrasty, „kryzys rodzi- ny, konflikty etniczne, odradzanie się postaw rasistowskich, napięcia międzyreligijne, egocentryzm i powszechna obojętność etyczna, gorączkowe zabieganie o własne interesy i przywileje” (por. EiE 8).
Jak w dobie komunizmu istniał programowy ateizm, tak w europejskim totalitaryzmie, w zasięgu którego Polska znalazła się po 1 V 2004 roku, można mówić o programowym horyzonta- lizmie. Jego przejawem jest, na przykład, uporczywe odrzucanie chrześcijańskiego dziedzictwa w konstytucji Unii Europejskiej i preferowanie antropologii bez Boga i bez Chrystusa, a zatem traktowanie człowieka jako „absolutne centrum rzeczywistości” (EiE 9).
1. Jesteśmy potrzebni?
W tym kontekście zapewne niejeden kapłan, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej, stawia sobie bolesne pytanie: czy je- stem jeszcze potrzebny temu społeczeństwu? Echo takich wąt- pliwości znajdujemy w Liście do kapłanów Jana Pawła II z okazji Jubileuszu Odkupienia, w którym czytamy: „To jest tak bardzo ważne dla nas: ażeby nie ogarniała nas pokusa «nieużyteczno- ści», że jesteśmy niepotrzebni. Bo to nieprawda. Jesteśmy po- trzebni bardziej niż kiedykolwiek — bo Chrystus jest potrzebny bardziej niż kiedykolwiek! Dobry Pasterz jest potrzebny bardziej niż kiedykolwiek!”1.
Wynika z tego, że europejskiemu społeczeństwu choremu na horyzontalizm, każdy bez wyjątku kapłan jest potrzebny, ale nie tyle jako organizator, budowniczy, specjalista od mediów czy tu- rystyki pielgrzymkowej, co przede wszystkim jako „człowiek Boży” (por. 1 Tm 6, 11; 2 Tm 3, 17), głęboko zatroskany o swoje życie duchowe. Te wątpliwości współczesnego kapłana rozwie- wa Ojciec święty w cytowanej adhortacji, pisząc, iż „Kościół ma do zaofiarowania Europie najcenniejsze dobro, jakiego nikt inny nie może jej dać: jest to wiara w Jezusa Chrystusa, źródło nadzie- i, która nie zawodzi; jest to dar leżący u początków jedności du- chowej i kulturowej ludów Europy, który dzisiaj i w przyszłości stanowić może zasadniczy wkład w ich rozwój i integrację” (EiE 18). W świetle tego donioślejsze stają się słowa Papieża: „Kapłani na mocy swej posługi są powołani, by w szczególny sposób cele- brować Ewangelię nadziei, głosić ją i jej służyć” (EiE 34).
Innymi słowy, współczesnemu społeczeństwu europejskie- mu każdy kapłan jest potrzeby, pod warunkiem, że jest świad- kiem (por. EN 41), to znaczy, że sam żyje głębokim życiem du- chowym i jest szczerze zatroskany o życie duchowe powierzo- nych mu ludzi. Znamienne jest to, że często i mocno Jan Paweł II upomina się o życie duchowe kapłanów, o ich esse, z którego ma wypływać agere. W posynodalnej adhortacji apostolskiej Pastores dabo vobis Papież pisze, iż „kapłan musi być świadomy, że jego bycie w Kościele lokalnym stanowi, ze swej natury, element po- zwalający żyć duchowością chrześcijańską” (PDV 31). Ma on więc być promotorem życia duchowego. W tym samym duchu wypowiada się Kongregacja do spraw Duchowieństwa m.in. w Dyrektorium o życiu i posłudze kapłanów (z 31 I 1994). Jeden z trzech rozdziałów tego dokumentu (środkowy) w całości po- święcony został duchowości kapłańskiej. Czytamy tam, że „w celu przezwyciężenia wyzwań, które mentalność świecka nie- ustannie stawia kapłanowi, powinien on zatroszczyć się, aby dać absolutne pierwszeństwo życiu duchowemu, ciągłemu trwaniu z Chrystusem i przeżywać z hojnością miłość duszpasterską” (Dyr 37). Nieco dalej Dyrektorium podkreśla, że „troska o życie du- chowe powinna być odczuwana jako radosny obowiązek ze strony samego kapłana, ale także jako prawo wiernych, którzy szukają w nim, świadomie czy nieświadomie, człowieka Boże- go” (Dyr 39).
Powyższe postulaty nabierają ostrości w świetle programu Kościoła na trzecie tysiąclecie, jaki nakreślił Jan Paweł II w Liście apostolskim Novo millennio ineunte (z 6 I 2001). Odpowiedzią Ko- ścioła na wyraźnie dostrzegalne zjawisko „powszechnej potrze- by duchowości”, objawiającej się współcześnie pomimo „rozle- głych procesów laicyzacji” (NMI 33) ma być program duszpa- sterski, którego nadrzędną ideą jest dążenie do świętości, to zna- czy osiąganie z pomocą łaski Bożej „tej «wysokiej miary» zwy- czajnego życia chrześcijańskiego” (NMI 31).
A zatem we współczesnym społeczeństwie europejskim, cho- rym na horyzontalizm i szukającym Transcendencji, bezwzględ- nie potrzebny jest kapłan, który żyjąc życiem duchowym, zdolny jest innych prowadzić do doświadczenia Jezusa Chrystusa — do świętości.
2. Duchowość w życiu kapłana
Podjęcie zagadnienia duchowości w życiu kapłana domaga się wpierw wyjaśnienia samego pojęcia z uwagi na jego wielo- znaczność. Słowo „duchowość”, które do języka teologii powró- ciło na przełomie XIX i XX wieku, jest bowiem ostatnio niezwy- kle popularne, a przez to wieloznaczne. Na przykład w Ameryce duchowość uznaje się za jedną z pięciu dziedzin problematyki tzw. well-being, czyli dobrego samopoczucia, i sprowadza się ją do poszukiwania takich dróg oddziaływania na psychikę jed- nostki (medytacja transcendentalna, praktyki religijne, sugestia itp.), aby otrzymać efekt osobistej satysfakcji2.
Łacińskie słowo spiritualitas (duchowość) pojawiło się dość wcześnie, bo w latach dwudziestych V w. w listach pseudohie- ronimiańskich, których właściwym autorem był najprawdopo- dobniej Pelagiusz († 427). Autor tych listów zwraca się do nowo- ochrzczonego dorosłego Thesiphonta z zachętą: Age, ut in spiri- tualitate proficias (Postępuj tak, abyś wzrastał w tym co duchowe). Początkowo, aż do końca XI wieku pojęcie to miało sens ści- śle religijny i oznaczało życie w Chrystusie pod natchnieniem Ducha Świętego. Pod wpływem tendencji manichejskich prze- ciwstawiano mu cielesność (carnalitas), a nawet zwierzęcość (animalitas), jakie człowiek odkrywa w swoim postępowaniu. Później, w dobie dojrzałej scholastyki słowo spiritualitas przybra- ło sens filozoficzny i oznaczało niematerialność duszy ludzkiej, dlatego rzadko służyło do określenia relacji człowieka z Bogiem. W okresie późniejszym, to jest od XIV do XVI wieku o duchowo- ści mówiono niemal wyłącznie w sensie jurydycznym, określając tym pojęciem dobra duchowe (jałmużny, odpusty itp.), a nawet beneficja kościelne. W XVI wieku, kiedy zainteresowanie misty- ką stało się powszechne, jurydycznie rozumiane słowo „ducho- wość” zupełnie zanikło. Odrodziło się po ponad trzech wiekach, głównie za sprawą francuskich autorów, takich jak Pierre Pour- rat i August Saudreau3.
Współcześnie pojęcie „duchowość” funkcjonuje głównie w sensie antropologicznym i rozumiana jest jako wrodzona zdol- ność do autotranscendencji, czyli wychodzenia poza aktualne doświadczenie własnego ja. W zależności od tego, ku czemu transcenduje życie wewnętrzne człowieka, czyli całe bogactwo jego psychiki, można mówić o różnych formach duchowości. Czym innym zatem jest, na przykład, duchowość intelektuali- styczna, dalekowschodnia czy europejska, a zupełnie czym in- nym duchowość chrześcijańska. Ta ostatnia, jako duchowość w sensie teologicznym, to po prostu życie duchowe, czyli — we- dług Jana Pawła II — „życie ożywiane i kierowane przez Ducha ku świętości i ku doskonaleniu miłości” (PDV 19), albo — jak czytamy w Adhortacji apostolskiej Vita consecrata — „życie w Chrystusie, życie według Ducha Świętego” (VC 93; por. DV 58- 59).
Chrześcijanin na mocy sakramentu chrztu świętego, zwłasz- cza w Eucharystii i modlitwie, doświadcza w sobie uświęcające- go działania Ducha, toteż u podstaw chrześcijańskiej duchowo- ści jest doświadczenie duchowe, w ramach którego możliwe jest także doświadczenie mistyczne4. Zarówno doświadczenie du- chowe jak i mistyczne było przedmiotem zainteresowania teolo- gów od początku chrześcijaństwa, czego dowodem są niezliczo- ne dzieła ascetyczno-mistyczne, pisane głównie na użytek for- macji w ośrodkach życia zakonnego. Pod tym względem wcale niebagatelny, choć wciąż mało znany, jest wkład polskich teolo- gów5. Akademickie zainteresowanie duchowością i doświadcze- niem duchowym jest stosunkowo późne i wiąże się bezpośred- nio z powołaniem w 1917 roku pierwszej w świecie Katedry Teo- logii Ascetycznej i Mistycznej na Uniwersytecie św. Tomasza „Angelicum” w Rzymie i dwa lata później takiej samej Katedry na Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie6. Warto odnotować, że pierwszą uniwersytecką Katedrę Teologii Ascetyczno- Mistycznej powołał do istnienia na KUL ks. prof. Antoni Słom- kowski († 1982) w 1957 roku7. Dzięki jego zabiegom Prymas Ty- siąclecia utworzył w 1962 roku Prymasowskie Studium Życia Wewnętrznego8.
Jest rzeczą bardzo znamienną, że we wszystkich tych przy- padkach, zasadniczym powodem wprowadzenia teologii du- chowości do programu studiów uniwersyteckich była usilna tro- ska Kościoła o duchową formację duchowieństwa w odpowiedzi na ówczesne wyzwania społeczno-kulturowe. Konieczność takiej formacji dostrzegł św. Pius X, stwierdzając w encyklice Iucunda sane (z 12 III 1904), że głębokie życie duchowe to konieczny wa- runek owocnej posługi pasterskiej. W encyklice Pieni l’animo (z 28 VII 1906), adresowanej do biskupów włoskich, polecił w każ- dym seminarium duchownym powołać instytucję ojca duchow- nego. Od tego czasu kolejni papieże i dykasterie watykańskie nie ustawały w zabiegach o duchową formację duchowieństwa. Znalazło to odbicie w dokumentach Soboru Watykańskiego II, który włącza teologię duchowości do programu studiów semina- ryjnych (por. por. KL 16; DK 16), co usankcjonował także Kodeks Prawa Kanonicznego (z 25 I 1983) i Ratio studiorum (z 19 III 1985 roku). Również Jan Paweł II w Konstytucji apostolskiej Sapientia christiana (z 15 IV 1979) i Posynodalnej adhortacji apostolskiej Pa- stores dabo vobis (z 25 III 1992) dużo miejsca poświęcił formacji duchowej obejmującej studium teologii duchowości (por. PDV 45-51. 54). W rezultacie teologię duchowości, obok teologii mo- ralnej, zaliczono do dyscyplin obowiązkowych podstawowego kursu teologii zarówno na uniwersytetach jak i w seminariach duchownych9. Także formacja stała duchowieństwa powinna obejmować pogłębienie wiedzy na temat życia duchowego, o czym przypomina Kongregacja do spraw Duchowieństwa w Dyrektorium o posłudze i życiu kapłanów (Dyr 76). 

Jeżeli zatem w społeczeństwie chorym na horyzontalizm ka- płan ma być promotorem i ekspertem życia duchowego — życia z Chrystusem w Duchu Świętym, to zgodnie z zasadą agere sequ- itur esse, musi zadbać o osobistą świętość jak również o odpo- wiednie kompetencje w dziedzinie duchowości chrześcijańskiej. Ukazana powyżej troska Kościoła o duchową głębię kapłańskie- go esse musi więc znaleźć dopełnienie w gorliwym i radosnym wysiłku ze strony kapłana. Jest to jeden z ważnych postulatów wynikających z miłości pasterskiej, która stanowi zasadniczy wymiar duchowości kapłańskiej. Jak czytamy w instrukcji Kon- gregacji do spraw Duchowieństwa pt. Kapłan pasterz i przewodnik wspólnoty parafialnej (z 4 VIII 2002), duchowość kapłana „polega na uczestnictwie w funkcji Chrystusa jako Głowy Kościoła i rozwija się przez pełnienie służby Kościołowi: jest to świętość osiągana w posłudze i przez posługę” (KPP 12). Oznacza to, że ma on odwzrowywać w swoim życiu i działaniu postawę Chry- stusa Dobrego Pasterza. Stąd osią całej jego duchowości jest mi- łość pasterska10.
3. Duchowość w posłudze kapłańskiej
Wspomniany przez Ojca świętego horyzontalizm, trawiący europejskie społeczeństwo, w jakimś sensie dotyka także sfery duszpasterstwa. Kongregacja do spraw Duchowieństwa do- strzega bowiem tendencję „sprowadzania koncepcji duszpaster- stwa do zagadnień społecznych ujmowanych w perspektywie wyłącznie antropologicznej, z jakimś odniesieniem do pacyfi- zmu, uniwersalizmu i niezbyt precyzyjnie rozumianych «warto- ści»” (KPP 29). Kilka lat wcześniej niebezpieczeństwo tego zjawi- ska dostrzegał Jan Paweł II, który w encyklice Redemptoris missio(z 7 XII 1990) pisze, że istnieją takie koncepcje zbawienia i misji, które można nazwać antropocentrycznymi, gdyż skupiają się niemal wyłącznie na ziemskich potrzebach człowieka, przemil- czając zarazem tajemnicę Odkupienia i Zbawienia (por. RMs 17).
W polskiej rzeczywistości ten horyzontalizm duszpasterstwa na szczęście nie przybiera aż tak radykalnych form, niemniej jednak pewne jego subtelne oznaki można dostrzec m.in. w do- raźności różnych inicjatyw duszpasterskich, nierzadko inspiro- wanych odgórnie. Bywa, że kapłani dla „przyciągnięcia” wier- nych, zwłaszcza młodzieży i dzieci, wykazują niezwykłą przed- siębiorczość w zakresie działań nie mających wyraźnego związ- ku z pracą ewangelizacyjną, jak chociażby organizowanie kafe- jek internetowych, boisk sportowych i lodowisk, imprez sporto- wych lub turystycznych itd.11 Nie negując społeczno- kulturalnego wymiaru duszpasterstwa, należy jednak pamiętać, że „posługa prezbiterów jest przynaglana do odpowiedzenia z gotowością i konkretnie na poszukiwanie sacrum i autentycznej duchowości” (Dyr 36).
Wychodząc naprzeciw dostrzegalnej dziś w świecie „po- wszechnej potrzeby duchowości” (por. NMI 33) również inne re- ligie oraz sekty na szeroką skalę proponują niekiedy bardzo przekonująco własne sposoby zaspokojenia tej duchowej potrze- by transcendencji. „My jednak — podkreśla Papież w Liście Novo millennio ineunte — skoro została nam dana łaska wiary w Chry- stusa, który objawia Ojca i jest Zbawicielem świata, mamy obo- wiązek ukazywać, na jaką głębię może nas doprowadzić więź z Nim” (NMI 33). Wszyscy zatem kapłani, a szczególnie bezpo- średnio zaangażowani w duszpasterstwo, powinni promować chrześcijańską duchowość w życiu osobistym i w działalności duszpasterskiej. Jest to podstawowe zadanie kapłanów w ra- mach misji Kościoła na trzecie tysiąclecie, którym jest dążenie do świętości (por. NMI 30).
Pierwszoplanowym celem wszelkich zabiegów duszpaster- skich jest doprowadzenie ludzi do doświadczenia Chrystusa. Za- tem „trzeba uznać, że życie wewnętrzne jest najważniejszym przedsięwzięciem pastoralnym. Wszelkie duszpasterskie plany, zamierzenia misyjne, wszelkie wysiłki ewangelizacyjne, nie oparte na pierwszeństwie duchowości i kultu Bożego, byłyby skazane na porażkę” (KPP 11). Jeżeli więc nawet prawodawstwo kościelne stawia sobie za cel wzrost doskonałości życia chrześci- jańskiego (por. KPP 15), to tym bardziej troska o świętość i pro- wadzące do niej życie duchowe powinny być przedmiotem szczególnej uwagi ze strony duszpasterzy. Jan Paweł II w pierw- szym ze swoich Wielkoczwartkowym Listów do Kapłanów z 1979 roku pisał, że „[...] naszym powołaniem jest szczególna tro- ska o zbawienie naszych bliźnich: ta troska jest szczególną racją bytu naszego życia kapłańskiego, ona nadaje mu sens — i tylko przez nią możemy też odnaleźć pełny sens naszego własnego życia, naszą doskonałość, naszą świętość”12.
W zakres tej troski wchodzi więc nie tylko osobista pogłębio- na duchowość kapłana, ale także odpowiednie jego kompetencje w dziedzinie teologii duchowości. Wiadomo bowiem, że wierni przychodzą do swojego duszpasterza traktując go przede wszystkim jako eksperta w dziedzinie spraw duchowych, aniżeli jako psychologa, psychoterapeutę czy też fachowca od biznesu, budownictwa czy socjotechniki. Jego kompetencja w zakresie duchowości powinna się zatem przejawiać we wszystkich za- sadniczych dziedzinach podstawowego duszpasterstwa, takich jak: przepowiadanie, katecheza, sprawowanie liturgii, kierow- nictwo duchowe, a także opieka nad istniejącymi w parafii zrze- szeniami chrześcijańskimi.
Jak przypomina Sobór Watykański II i całe posoborowe na- uczanie Kościoła odnośnie do kapłaństwa, posługa przepowia- dania stanowi niezwykle ważny obszar życia i działalności kapłana (por. DK 4). Choć — jak podkreśla Jan Paweł II — „Eucha- rystia jest główną i centralną racją bytu Sakramentu Kapłań- stwa”13, to jednak — jak czytamy w Instrukcji Kapłan głosiciel Słowa, szafarz sakramentów i przewodnik wspólnoty w drodze do trze- ciego tysiąclecia chrześcijaństwa, wydanej przez Kongregację do spraw Duchowieństwa (z 19 III 1999) — „z duszpasterskiego punktu widzenia pierwsze miejsce w porządku działania przy- sługuje przepowiadaniu” (KGS I, 2; por. DK 4; PDV 26). Zwa- żywszy na siłę słowa mówionego i na fakt, że „wiara rodzi się z tego, co się słyszy” (Rz 10, 17), należy stwierdzić, że jest to funk- cja bardzo odpowiedzialna. Tymczasem — zdaniem Ojca świę- tego — współcześnie dostrzega się silną pokusę „stopniowego zeświecczania zbawienia”, która polega głównie na „sprowa- dzaniu chrześcijaństwa do mądrości czysto ludzkiej, jakby do wiedzy o tym, jak dobrze żyć” (RMs 11). Pozostaje to w związku z pewnymi oznakami postmodernistycznych wpływów na dzie- dzinę kaznodziejstwa14. Chodzi mianowicie o coraz częstsze zjawiska traktowania przepowiadania liturgicznego bardziej ja- ko dziedziny sztuki, dającej kaznodziei szerokie możliwości in- terpretacyjne, aniżeli przekazu prawd dogmatycznych, których obiektywność postmodernizm odrzuca. Tego typu przepowia- danie mimo iż stawia sobie za cel większą efektywność, to w re- zultacie pozostaje co najwyżej na poziomie większej efektowno- ści15. A tymczasem, jak stwierdza cytowana Instrukcja Kapłan głosiciel Słowa..., „ludzki «sekret» owocnego przepowiadania tkwi we właściwej mierze «profesjonalości» kaznodziei, który wie, co i jak chce powiedzieć, gdyż ma za sobą poważne przygo- towanie dalsze i bliższe, a nie pozwala sobie na dyletancką improwizację” (KGS, II, 2). Problem więc skuteczności przepowia- dania dosięga zasadniczego wymiaru życia i posługi kapłana, ja- kim jest jego życie duchowe i odpowiednia wiedza w tej materii.
To samo dotyczy katechezy, nie tylko szkolnej, ale także ka- techezy dorosłych, która jest najznakomitszą formą katechezy i nieodzownym elementem nowej ewangelizacji (por. CT 43; Dyr 47). Specyficznym bowiem celem katechezy jest „doprowadzenie do pełni i codzienne zasilanie życia chrześcijańskiego wiernych każdego wieku” (CT 20). Do tego zaś niezbędne jest integralne włączenie w przekaz katechetyczny treści dotyczących życia du- chowego, przez co katecheza staje się prawdziwą mistagogią16.
W taki właśnie sposób sprawę katechezy ujmuje Kongregacja do spraw Duchowieństwa, polecając w cytowanej wyżej Instruk- cji „rozwijać prawdziwą «oświeconą miłość» poprzez stałą i cier- pliwie przekazywaną katechezę, osnutą wokół podstawowych prawd katolickiej wiary i moralności, które kształtują życie du- chowe. Chrześcijańskie nauczanie należy do szczytowych form duchowego miłosierdzia” (KGS, II, 2). Wiąże się to z określony- mi wymaganiami, jakie stawiane są pod adresem katechetów, zwłaszcza kapłanów. W tymże dokumencie czytamy, że kate- cheza „winna być pełniona z możliwie najwyższą ludzką perfek- cją. Jeśli przekaz chrześcijańskiej doktryny i zasad duchowego życia ma rozpalić i oczyścić sumienia ochrzczonych, nie może być skazany na leniwą i nieodpowiedzialną improwizację” (KGS, II, 2). Toteż sprawdzianem dobrej katechezy jest rozwój życia duchowego zakotwiczonego w sakramentach i modlitwie. Szczególną bowiem racją katechezy jest to, że przygotowuje ona do przyjęcia sakramentów. Jeżeli więc katecheza — jak zauważa Jan Paweł II — „nie jest ożywania życiem sakramentalnym”,wówczas „przybiera formę czystego intelektualizowania” (CT 23).
Teologicznoduchowa formacja jest wielce przydatna duszpa- sterzowi w realizacji soborowego postulatu, aby liturgię, zwłasz- cza eucharystyczną, uczynić prawdziwym źródłem i szczytem życia chrześcijańskiego (por. KL 10. 14). Postulat te przekłada się wprost na praktykę życia parafialnego. W Posynodalnej Adhor- tacji apostolskiej Christifideles laici Jan Paweł II zgłasza bowiem własną koncepcję parafii, znacznie różniącą się od dotychczaso- wych ujęć prawno-kanonicznych (por. KPK kan. 515 § 1). Parafia — według Ojca świętego — jest „zbudowana na gruncie rzeczy- wistości teologicznej, bowiem jest ona wspólnotą eucharystycz- ną, czyli wspólnotą zdolną do sprawowania Eucharystii, będącej żywym źródłem jej wzrostu i sakramentalnym węzłem doskonałej komunii z całym Kościołem” (ChL 26). Do takiej wizji parafii na- wiązuje stwierdzenie Kongregacji do spraw Duchowieństwa, że „odrodzenie życia chrześcijańskiego w każdym Kościele party- kularnym i w każdej wspólnocie parafialnej w dużej mierze za- leży od odkrycia wielkiego daru Eucharystii, od ducha wiary i adoracji” (KGS, III, 1). Aby skutecznie kształtować takie eucha- rystyczne oblicze parafii każdy duszpasterz, a nie tylko pro- boszcz, musi rozumieć i stale odkrywać duchowy wymiar cele- browanej liturgii. Świadomość tego misterium przejawiać się będzie m.in. w trosce zarówno o piękno samej celebracji, jak i o estetykę przestrzeni sakralnej oraz parlamentów i szat liturgicz- nych. Tej sprawie dokumenty Kościoła o życiu i posłudze kapła- nów poświęcają wiele uwagi, gdyż „kto nie troszczy się o po- prawną celebrację, ukazuje braki swojej wiary i nie wychowuje innych do wiary. Dobra celebracja stanowi natomiast pierwszą ważną katechezę o Najświętszej Ofierze” (Dyr 49; por. KL 22; KPK kan. 846 § 1; KPP 15).
Bogata w treści duchowe Instrukcja Kongregacji do spraw Duchowieństwa pt. Kapłan pasterz i przewodnik wspólnoty parafial- nej zwraca uwagę, że prawdziwe duszpasterstwo zmierzające do
uświęcenia wspólnot parafialnych zakłada m.in. autentyczną pedagogię modlitwy. Jednakże nie będzie ono możliwe, jeżeli nie będzie czerpać z osobistej duchowości rozmodlonych kapła- nów, bowiem „przykład i świadectwo kapłana może być dla wiernych wielką pomocą [...], gdy odkrywają parafię jako «szko- łę modlitwy»...” (KPP 27). Warto w tym miejscu dopowiedzieć słowami innej Instrukcji, że „tylko duszpasterz, który się modli, potrafi nauczyć innych modlitwy i wyjednać u Boga łaskę lu- dziom powierzoną jego pasterskiej pieczy” (KGS, III, 2).
Tak więc duchowość w życiu i posługiwaniu kapłana ma niezwykle doniosłe znaczenie dla duszpasterstwa, zwłaszcza w podstawowym wymiarze parafialnym.
Kolejnym obszarem duszpasterstwa, w którym kompetencja w dziedzinie duchowości jest szczególnie potrzebna, jest kie- rownictwo duchowe, zwłaszcza w odniesieniu do ludzi młodych (por. KPP 21). Jak czytamy w Dyrektorium o posłudze i życiu kapła- nów, „ponowne odkrycie i rozpowszechnienie tej praktyki, także poza    czasem    sprawowania    Pokuty ,    jest    wielkim    dobrodziej- stwem dla Kościoła w naszych czasach” (Dyr 54). Wielowiekowe doświadczenie Kościoła jednoznacznie potwierdza, że kierow- nictwo duchowe jest niezwykle pomocnym środkiem duchowe- go postępu dla wszystkich bez wyjątku osób, niezależnie od ich stanu życia, wieku czy pełnionych zadań. Już św. Teresa od Je- zusa w XVI wieku uskarżała się bądź to na brak kierowników duchowych, bądź na ich niekompetencję, czym przysparzali jej wiele kłopotów i duchowych cierpień17. Współcześnie sytuacja jest podobna, dlatego Kościół głosem Ojca świętego (por. m.in.: RP 32; VC 39. 44. 58. 64. 95. 105) i różnych dykasterii watykań- skich zachęca szczególnie kapłanów, aby wielkodusznie podej- mowali się tej trudnej posługi, która wymaga osobistego do- świadczenia życia duchowego i odpowiedniej wiedzy teologicz- nej oraz psychologicznej. Z uwagi na wysokie wymagania moralno-duchowe, jakie stawia ten rodzaj posługi duszpasterskiej, dokumenty Kościoła dotyczące duchowości kapłańskiej do jej podejmowania szczególnie zachęcają kapłanów starszych. Mają oni bowiem nie tylko bogatsze doświadczenie życiowe, ale są także bardziej uformowani intelektualnie oraz duchowo. In- strukcja Kapłan głosiciel słowa... wprost nazywa ich „mistrzami duchowymi” (KGS, III, 3).
Znajomość praw życia duchowego okazuje się niezmiernie potrzebna w tak ważnej dla współczesnego duszpasterstwa dziedzinie, jakim są liczne formy zrzeszeń chrześcijańskich. W okresie posoborowym powstało ich tak wiele, że można wręcz mówić o „nowej epoce zrzeszeń katolików świeckich” (ChL 29). Ich zasadniczym celem jest przede wszystkim realizowanie za- dań duchowych, dlatego wśród kryteriów kościelnego charakte- ru zrzeszeń laikatu Jan Paweł II na pierwszym miejscu stawia troskę o realizację powołania każdego chrześcijanina do święto- ści (por. ChL 30). Innymi słowy, jeżeli dane stowarzyszenie, wspólnota, grupa czy ruch nie uznawałoby duchowego rozwoju za swój priorytet, tym samym sytuowałoby się poza wspólnotą eklezjalną. Choć są to z zasady zrzeszenia świeckich, to jednak zarówno ze względów katechetyczno-mistagogicznych jak i z uwagi na zachowanie komunii z Kościołem niezbędna jest tam obecność kapłana. Pełni on tam rolę nie tylko asystenta kościel- nego, ale przede wszystkim duchowego opiekuna i eksperta w sprawach moralno-duchowych, a w niejednym przypadku także posługę faktycznego kierownika duchowego czy to wobec po- szczególnych członków danego zrzeszenia, czy wobec całej zbio- rowości w danej parafii lub środowisku18.
Twierdzenie, że duchowość, rozumiana jako praktyka dąże- nia do świętości oraz jako dyscyplina teologiczna, jest sprawą najważniejszą w życiu i działalności duszpasterskiej kapłana, byłoby z gruntu przesadne i poniekąd fałszywe. Na problem du- chowości w życiu i posłudze kapłana należy zatem patrzeć cało- ściowo, taka bowiem jest natura omawianej tu dziedziny teolo- gii. Wśród licznych bardzo wyspecjalizowanych dyscyplin teo- logicznych duchowość pełni funkcję integrującą, zarówno w sen- sie podmiotowym, jak i przedmiotowym. Mówiąc o integracji w sensie podmiotowym mamy na myśli to, że każdy kto uprawia tę dyscyplinę powinien czuć się szczególnie przynaglony do umacniania swej więzi z Bogiem. Z kolei przez integrującą funk- cję duchowości w sensie przedmiotowym rozumiemy jej szcze- gólną doniosłość metodologiczną19. Uważa się bowiem, że teolo- gia duchowości w piramidzie nauk teologicznych reprezentuje punkt najwyższy — wierzchołek, ku któremu zbiegają się wszystkie linie i wszystkie boki reprezentujące pozostałe dyscy- pliny teologiczne. Jest ona czymś na kształt zwornika w gotyc- kim sklepieniu. Nie oznacza to, że jest ważniejsza od innych, lecz że w swej funkcji służebnej stanowi właściwą płaszczyznę spo- tkania się wyspecjalizowanych dyscyplin teologicznych w specy- ficznej dla teologii katolickiej trosce o uświęcenie człowieka20. Słusznie więc uważa H. Urs von Balthasar, że duchowość to „subiektywna strona dogmatyki”, albo „dogmat w akcji”21.
Zgodnie z tym dowartościowanie życia duchowego i teologii duchowości w życiu oraz posłudze kapłańskiej przyczynia się do umocnienia jedności kapłańskiego esse i agere. Instrukcja pt. Ka- płan głosiciel słowa za Janem Pawłem II powtarza, że „jest bardzo
—————————

* Opublikowano w: Facere veritatem in caritate. Księga jubileuszowa ku czci bi- skupa Pawła Sochy CM, red. A. Brenk, Pallottinum-Poznań 2005, s. 123-134.
1 Listy Ojca świętego Jana Pawła II do wszystkich kapłanów Kościoła na Wielki Czwartek (1979-1997), Kraków 1998, s. 115.

2 P. Socha, Psychologia rozwoju duchowego — zarys zagadnienia, w: Duchowy rozwój człowieka. fazy życia. Osobowość. Wiara. Religijność, red. P. Socha, Kraków 2000, s. 15.

3 Chodzi głównie o ich dzieła: P. Pourrat, La spiritualité chrétienne (Paris 1918-1928), A. Saudreau, Manuel de spiritualité (Paris 1920). — Zob. M. Chmie- lewski, Metodologiczne problemy posoborowej teologii duchowości katolickiej, Lublin 1999, s. 70-71.
4 Zob. G. Moioli, Dimensione esperienziale della spiritualità, w: Spiritualità. Fi- sionomia e compiti, red. B. Calati, B. Secondin, T. P. Zecca, Roma 1981, s. 45-62.
5 Zob. J. Misiurek, Historia i teologia polskiej duchowości katolickiej, t. 1 (w. X- XVII) — Lublin 1994, t. 2 (w. XVIII-XIX) — Lublin 1998, t. 3 (w. XX) — Lublin 2001.
6 Zob. M. Chmielewski, Metodologiczne problemy posoborowej teologii ducho- wości katolickiej, dz. cyt., s. 33-35.
7 Zob. W. Słomka, Wkład ks. Antoniego Słomkowskiego w polską teologię ducho- wości, w: Ksiądz Rektor Antoni Słomkowski. Stulecie urodzin, red. M. Chmielewski, Lublin 2001, s. 105-115.
8 Zob. J. Kloc, 25 lat istnienia Prymasowskiego Studium Życia Wewnętrznego, w: Życie wedle Ducha, red. E. Weron, Warszawa 1987, s. 215-2216. Zapis pierwszych w Polsce akademickich wykładów z teologii duchowości, prowadzonych przez ks. Antoniego Słomkowskiego, stanowi treść jego książki pt. Teologia ży- cia duchowego w świetle Soboru Watykańskiego II („Apostolicum” Ząbki 2000), opracowanej przez autora niniejszego artykułu.

9 Szerzej na ten temat zob. M. Chmielewski, Teologia duchowości w wybra- nych dokumentach Kościoła, „Roczniki Teologiczne”, 47(2000), z. 5, s. 93-101; ten- że, Teologia duchowości w formacji do kapłaństwa, „Roczniki Teologiczne” 49(2002) z. 5, s. 109-124.

10 Zob. W. Słomka, Duchowość kapłańska, Lublin 1996, s. 217-221; M. Chmie- lewski, Jedność życia kapłana w świetle instrukcji Kongregacji ds. Duchowieństwa pt. „Kapłan — pasterz i przewodnik wspólnoty parafialnej”, „Dobry Pasterz” 28(2003), s. 117-129.

11 Zob. II Polski Synod Plenarny (1991-1999), Pallottinum 2001, s. 23.

12 Listy Ojca świętego Jana Pawła II do wszystkich kapłanów Kościoła na Wielki Czwartek (1979-1997), dz. cyt., s. 19.

13 Tamże, s. 37. 14 Zob. J. Kołodziejczyk, Postmodernistyczna koncepcja kazania, w: Postmoder-
nizm. Wyzwanie da chrześcijaństwa, red. Z. Sareło, Pallottinum 1995, s. 83-89.
15 Zob. A. Grzegorczyk, Postmodernizm przeciwko prawdzie, „Ehtos” 9(1996) nr    1-2, s. 150-154.

16 Zob. M. A. Schreiber, Mistagogia. Comunicazione e vita spirituale, „Ephe- merides carmeliticae” 28(1977), s. 3-58; L. Boriello, Note sulla mistagogia o dell’introduzione all’esperienza di Dio, „Ephemerides Carmeliticae” 32(1981), s. 35- 89.

17 Zob. Droga doskonałości, I, 4, 13-16; I, 5, 1-7; por. S. Mojek, Święta Teresa z Avila o kierownictwie duchowym, „Homo Dei” 44(1985), s. 208-214.

18 Szerzej na ten temat zob. M. Chmielewski, Kierownictwo duchowe we współczesnych zrzeszeniach katolickich, „Życie duchowe” 2(1995), nr 1, s. 55-72.
19 Szerzej odnośnie do tego zob. M. Chmielewski, Integrujący charakter teolo- gii duchowości, „Roczniki Teologiczne” 50(2003) z. 5, s. 43-60.
20 Zob. I. Colosio, Il Concilio Vaticano II e la vita spirituale, „Rivista di Asceti- ca e Mistica” 7(1962), s. 322; D. de Pablo Maroto, La espiritualidad emergente del Concilio Vaticano II, „Analecta Calasanctiana” 31(1989), s. 317-319; R. Winling, La teología del siglo XX. La teología contemporánea (1945-1980), Salamanca 1987, s. 170.
21 „Spiritualität ist die subjektive Seite der Dogmatik”. — Verbum Caro, Ein- siedeln-Freiburg 1990, s. 227; tenże, Il vangelo come norma e critica di ogni spiritu- alità nella Chiesa, „Concilium” (Brescia) 1965, nr 4, s. 68.
ważne, aby każdy kapłan codziennie sobie uświadamiał, jak nie- odzowna jest mu osobista świętość” (KGS, zakończenie; por. PDV 82). Z pewnością osobiste świadectwo życia duchowego kapłana-duszpasterza przyniesie błogosławione owoce współ- czesnemu światu, który — jak wspomnieliśmy na początku — cierpi na chorobę horyzontalizmu, i który właśnie dlatego — mówiąc słowami Pawła VI — „chętniej słucha świadków niż na- uczycieli” (por. EN 41).